REVISTA
JUVENTUDYCIENCIASOLIDARIA:
Enelcaminodelainvestigación
Lacontaminaciónauditivaenla
ciudadelaLaCatólica
DiegoDerekVelasquezRamírez
Minombrees
DiegoDerekVelasquez
Ramírez
,tengo17añosdeedadyestudio
eltercerañodeBGUenlaUnidadEduca-
tivaLuisRobertoBravo.Disfrutomucho
elhacerdeporte,enespecialelbaloncesto;
tambiénmegustaescucharmúsicaycocinar.
Quieroestudiargastronomíaoidiomasen
launiversidad.
Resumen
Estainvestigaciónabordalaproblemáticadelacon-
taminaciónauditiva,tambiénconocidacomocontami-
naciónacústicaosonora,quesemanifiestacomoun
excesoderuidoperjudicialparalosseresvivos.Este
fenómeno,derivadomayormentedeactividadeshu-
manascomoeltráficovehicular,ruidosindustriales,
despegueyaterrizajedeaviones,eventosrecreativosy
religiosos,puedetenerimpactosnegativosenlasalud
auditiva,físicaymentaldeloshabitantesafectados.
Elobjetivoprincipaldeestainvestigaciónfueexplorar
lapercepcióndelacontaminaciónauditivaentrelos
habitantesdelaciudadelaLaCatólica,delaciudad
deCuenca,focalizándoseenedadesde15a45años.
Lametodologíaaplicadaparaellevantamientodela
informaciónconsistióenlacreacióndeunaencuestaa
travésde
GoogleForms
,lamismaquefuedistribuidaa
losdiferentesgruposdelaciudadelamedianteWhats-
App,lograndorecopilaruntotalde50respuestas.Pos-
teriormente,sellevóacabolasíntesisdelainformación
recabadaconelpropósitodeexponerlapercepciónde
loshabitantesdelaciudadelarespectoalacontami-
naciónauditiva.
Elanálisisdetalladodelasrespuestaspermitióidenti-
ficarpatronessignificativosenlaconcienciacolectiva
sobrelacontaminaciónauditiva.Además,seexplo-
raronsolucionesprácticasyaccesiblesquepodríanser
75
76
JuventudyCienciaSolidaria.
implementadasporcualquierindividuoensuentorno
doméstico.
Enconclusión,estainvestigaciónnosolorevelólamag-
nituddelaproblemáticapercibidaporlacomunidad
estudiada,sinoquetambiénpropusovíasconcretas
paraabordarymitigarlosefectosdelacontaminación
auditivaenelámbitolocal,promoviendolaconciencia
yaccióncolectiva.Además,seexponequéeslacon-
taminaciónauditiva.
Palabrasclave:
contaminaciónauditiva,ruido,co-
munidad,encuestas,solucionesprácticas
Explicacióndeltema
LaciudadelaLaCatólica,ubicadaalnoroestede
Cuenca,seenfrentaaunasignificativacontaminación
auditiva.Estaproblemáticaseintensificadebidoala
proximidaddelaciudadelaconunadelasvíasprin-
cipalesdelaciudad,laAvenidadelasAméricas,lo
quegeneraunruidoconstanteporeltráficovehicular.
Además,laciudadelaestácercadelaeropuertoydel
parqueindustrialdelaciudad,loquecontribuyede
manerasignificativaalaamplificacióndelacontami-
naciónauditiva.
Enestecontexto,caracterizadoporlaconvergencia
defuentesderuidoimportantes,creaunaexperiencia
sonoracomplejaparalosresidentes,impactandopo-
tencialmenteensubienestarauditivoy,porende,en
sucalidaddevida.
Parapodercomenzarlainvestigaciónyobtener
informaciónsobreeltemameapoyéenunaencuesta
realizadaatravésdeGoogleForms,lacualcon-
stóde4preguntasquemeayudaronainferiren
esteasunto.Linkdelaencuesta:
https://forms.gle/
k8Rn7pFcvyxyPobd8
Figura1.
Imagendereferenciadelaencuesta
Fuente:Autor
Enelcaminodelainvestigación
77
Figura2.
Pregunta1
Fuente:Autor
Lapreguntanúmerounorevelóquelosresidentes
delaciudadelafrecuentementeexperimentanniveles
elevadosderuido.Un32%afirmóexperimentareste
malestarvariasvecesporsemana,locualpuedeser
perjudicialparalasalud.
Porotrolado,un30%delosencuestadosocasio-
nalmenteseencuentraenestasituación,mientrasque
un22%raramenteloexperimenta.Asimismo,un14%
enfrentadiariamentelapresenciaconstantederuido,
loquepuedeincidirnegativamenteenlavidacoti-
dianaafectandolalectura,laatención,laresolución
deproblemasylamemoria.
Enelámbitodelafísicaylamedicinasehare-
copiladounagrancantidaddeinformaciónsobrelas
característicasdelacontaminaciónauditivaysusefec-
tosadversosenlasaludhumana,loquerepercute
directamenteenlacalidaddevida.Lacapacidadde
percibirelsonidoesinherentealserhumanoyfa-
cilitasuinteracciónconelentorno.Desdeelpunto
devistaacústico,elruidosedefinecomoelsonido
generadopormovimientosnoperiódicosoconfrecuen-
ciasirregulares,aunquesupercepcióntambiéntiene
componentessubjetivos,yaquepuedeserconsiderado
comounsonidodesagradableounaseñalsonorano
deseada,loqueconllevaaunavariabilidadensudefini-
ción.Porlotanto,ladistinciónentre"sonido"y"ruido"
estádeterminadaporunfactorsubjetivo,siendoel
ruidocualquiersonidonodeseado[1].
Figura3.
Pregunta2
Fuente:Autor
78
JuventudyCienciaSolidaria.
Laexposiciónconstanteaniveleselevadosderuido,
quecontribuyealacontaminaciónauditiva,desenca-
denadiversosefectosnegativos.Entreellos,losmás
frecuentessonelestrésylaansiedad.Segúnlaencuesta,
un39%delosparticipantesencuentraestresantey
ansiosoelexcesoderuido.Aproximadamenteel24,4%
experimentairritaciónydificultadesparaconcentrarse
debidoalimpactodelruido.Encontraste,un19,5
%experimentafatigayagotamientocomoresultado
deestaexposición.Noobstante,notodospercibenel
ruidocomoperjudicial.Un17,1%delosencuestados
sostienequeelexcesoderuidonolescausamolestias
significativas.
Elruidosepresentacomounadelasprincipales
molestiastantoparalapoblacióncomoparaelmedio
ambiente,dadoqueconllevaproblemasdesaludyper-
turbalascondicionesnaturalesdelosecosistemas.Esta
formadecontaminaciónesespecialmenteprevalente
enáreasurbanasdensamentepobladas,yamenudo
resultaenlesionesfísicasymentalesquepuedenmani-
festarsecuandoyaesdemasiadotardepararevertirlas
[2].
Figura4.
Pregunta3
Fuente:Autor
Nuestraciudadela,alseratravesadaporlaAvenida
delasAméricas,unadelasmásconcurridasdela
ciudad,sufreunamayorcontaminaciónauditiva.Los
encuestadosseñalanqueeltráficovehiculareslaprin-
cipalfuentederuido,conun63%.Además,destacan
quelasfiestasyeventossocialescontribuyensignifica-
tivamentealruido,representandoun44%.
Elruido,representaunodelosfactoresfísicosad-
versosmáscomunesenelentornolaboral,siendocar-
acterizadocomounsonidodesagradablequeprovoca
sensacionesmolestasyperturbalasactividadeshu-
manas.Cuandoelruidoconllevariesgosparalasalud
olaseguridaddelaspersonas,asícomoparaeldesa-
rrolloadecuadodesustareas,ocuandocausaefectos
negativosenelmedioambiente,seidentificacomo
contaminaciónauditiva[3].
Laproximidaddelasindustriastambiénreper-
cuteenelnivelderuido,conun34%.Asimismo,las
actividadesdeconstruccióngeneranunconsiderable
malestar,representandoun28%.Porotrolado,el
aeropuertodelaciudad,cercanoalaCiudadelaLa
Católica,tambiéncausaunaimportantecontaminación
auditiva,representandoun26%delasfuentesderuido
identificadasporlosencuestados.
Enelcaminodelainvestigación
79
Figura5.
Pregunta4
Fuente:Autor
LosresidentesdelaciudadelaLaCatólicahan
demostradounaclarapreferenciaporlascampañas
deconcientizaciónsobreelruido,conun62%de
aceptación.Consideranqueestascampañassonuna
medidafundamentalparaabordarlacontaminación
auditivaenlacomunidad.
Además,un48%deloshabitantesdelaciudadela
sugierequeunaregulaciónmásestrictadeltráficove-
hicularpodríaserunasoluciónviableparareducirel
ruidoengranmedida.
Lacontaminaciónauditivaesunfenómenoqueha
sidoinsuficientementeinvestigadoenelcontextodela
interacciónentrelaciudadyelambiente.Lapresencia
constanteypermanentederuido,juntoconelusoin-
discriminadodelautomóvilylafaltadecoordinación
enlaspolíticaspúblicas,contribuyenaunagestión
ambientalpococlarayambiguaanteesteproblema
[4].
Porotrolado,unporcentajeigualmentesignifica-
tivodel22%compartelaopinióndequelaadopción
detecnologíasmássilenciosasenlaindustriayun
mayorcontroldelruidoenlaconstrucciónpodríanser
solucioneseficaces.Estasideasreflejanladiversidadde
opinionesdentrodelacomunidadsobrecómoabordar
esteproblema,destacandolaimportanciadeconside-
rarmúltiplesenfoquesparamitigarlacontaminación
auditiva.
Consecuenciasdelacontaminaciónauditiva
Elruidoconstantepuederesultarenproblemasde
sueño,dificultandoconciliarlo,mantenerlooalcanzar
unsueñoprofundoyreparador.Estopuedeprovocar
fatigadiurnayproblemasdesaludalargoplazo.
Losaltosnivelesderuidotambiénpuedenconducir
aproblemasenlasaludmentalyaquelaexposición
prolongadaaniveleselevadosderuidopuedetener
efectossignificativosenelbienestarpsicológicodelos
individuos,incluyendoaumentodelestrés,ansiedad
ytrastornosdelsueño.Estosefectosestánrespalda-
dosporestudiospsicológicosquehandemostradola
relaciónentrelacontaminaciónauditivaylasalud
mental[5].
Elruidoambientalpuededificultarlaconcentración
entareasquerequierenatenciónyenfoque,comoel
estudio,eltrabajoolalectura,loquepuedeafectarel
rendimientoacadémicoylaboralaltenerproblemas
deconcentración.
También,araízdelacontaminaciónauditiva,sur-
genrepercusioneseconómicassignificativas,incluyendo
costosasociadosconeltratamientodeproblemasde
saludrelacionadosconelruido,pérdidadeproduc-
tividadlaboraldebidoadistraccionescausadasporel
ruidoydepreciacióndelvalordelapropiedadenáreas
afectadasporelruidoconstante[6].
Engeneral,lacontaminaciónauditivapuedereducir
significativamentelacalidaddevidadelaspersonasal
afectarsusaludfísica,mentalyemocional,asícomo
sucapacidadparadisfrutardeactividadesdiariasy
relacionessociales.
Ahora,¿cuálespodríanserlasrecomendaciones
paramitigarlacontaminaciónauditiva?
80
JuventudyCienciaSolidaria.
1.
Recomendacionesenelámbitodoméstico:
•
Evitarelusodeelectrodomésticoscomo
lalavadoraoellavaplatos,sobretodoen
horarionocturno.
•
Controlarlosnivelesdeintensidaddela
televisión,odelamúsicaencasa.
•
Mejorarelaislamientodelhogarconeluso
decortinasgruesas.
•
Respetarlashorasdedescansoyelhorario
nocturno.
•
Siestáensusposibilidades,esmuyrecomen-
dadousaralfombrasycortinasgruesas
2.
Recomendacionesenlacomunidad:
(a)
Evitarelusodeparlantesdealtosonido.
(b)
Evitarelusodevehículosamotor,eligiendo
otrosmediosdetransporte,porejemplo:el
usodelabicicleta,caminar,eltrasporte
público,entreotros.
(c)
Pasearporlavíapúblicadeformaordenada
singritarocantar.
(d)
Noabusardelusodelclaxonalmanejar.
(e)
Promoverlaconcienciasobreelimpacto
delruidoenlasalud,fomentarhábitosque
reduzcanlageneraciónderuidoinnecesario.
¿Cómoactúanlaspolíticasgubernamentalesencuanto
alacontaminaciónauditiva?
EnEcuador,el6deagostodecadaañosecon-
memoraelDíadelNoRuido,conelpropósitode
crearconcienciaentrelapoblaciónacercadelospro-
blemasderivadosdelexcesoderuidoylanecesidadde
encontrarsolucionesparacontrarrestarsusimpactos
negativos.
Enestemarco,elMinisteriodeAmbientedel
Ecuador(MAE)tienelaresponsabilidaddesuper-
visarycontrolarelnivelderuido,evaluandoelcumpli-
mientodelosplanesdemanejoambientalestablecidos
paradiversosproyectosyactividades.
Estecontrolserealizamedianteauditoríasy
reportesdemonitoreoambiental,empleandouna
metodologíaestandarizadaycolaborandoconlabo-
ratorioscertificados.Además,elMAEimplementa
iniciativasdeEducaciónAmbientaldirigidasatodala
poblaciónecuatoriana,conelobjetivodepromoveruna
nuevageneracióncomprometidaconlapreservación
delosecosistemas.
Conclusiones
Basándomeenlosdatosrecopiladosyenelanálisis
realizado,seconcluyequelainvestigaciónsobrelacon-
taminaciónauditivaenlaciudadelaLaCatólicareveló
unaconcienciageneralizadaentreloshabitantessobre
losefectosadversosdelruidoexcesivoensucalidad
devida.Laencuestaindicóqueeltráficovehicular,
lasactividadesindustrialesylacercaníaalaeropuerto
fueronidentificadoscomolasprincipalesfuentesde
contaminaciónsonoraenlacomunidad.Además,se
evidencióquelaexposiciónconstantealruidoelevado
tuvounimpactonegativoenlasaludyelbienestarde
losresidentes,generandoestrés,ansiedadeirritación.
Sedaaconocerquelacontaminaciónauditivare-
presentaunproblemadesaludpúblicayambientalde
granmagnitud,conconsecuenciassignificativaspara
lasaludfísica,mentalyeconómicadelaspersonas.
Losaltosnivelesderuidonosolopuedenprovocar
pérdidaauditiva,trastornosdelsueñoyestrés,sino
quetambiénpuedencontribuiraproblemasdesalud
mental,comolaansiedadyladepresión.Además,la
contaminaciónauditivapuedeconllevarrepercusiones
económicasimportantes,incluyendocostosasociados
coneltratamientodeproblemasdesaludrelacionados
conelruidoypérdidadeproductividadlaboral.
Lainvestigacióntambiénproporcionórecomenda-
cionesprácticasparamitigarlacontaminaciónaudi-
tivatantoaniveldomésticocomocomunitario,es-
tableciendoasíunabasesólidaparaeldesarrollode
estrategiasdemitigaciónefectivas.
Comolimitaciónsepresentóque,aunqueserecopi-
laronrespuestasde50encuestados,eltamañodela
muestrapodríaconsiderarserelativamentepequeño
pararepresentarcompletamenteladiversidaddeopi-
nionesyexperienciasdentrodelaciudadela.Además,
ladistribucióndelaencuestaatravésdegruposde
WhatsApppudohaberintroducidounsesgodeselec-
ción,yaqueesposiblequesoloaquellosqueestuvieran
másinteresadosoafectadosporeltemahayanoptado
porparticiparenlaencuesta.
Enelcaminodelainvestigación
81
Enresumen,lainvestigaciónresaltólaimportancia
deabordarlacontaminaciónauditivacomounapreocu-
paciónsignificativaparalasaludyelbienestardelos
habitantesdelaciudadelaLaCatólica,promoviendo
asílaconcienciaylaaccióncolectivaparamejorarla
calidaddevidaenlacomunidad.
Referencias
[1]O.SalinasCastillo,«Muchoruidoypocas
soluciones:loscorredorespeatonalesenelCen-
troHistóricodelaCiudaddeMéxicoysuimpacto
enlacontaminaciónauditivaypolíticasde
ciudadcaminable.»,may2015,Accedido:20
deseptiembrede2024.[Enlínea].Disponibleen:
https://shorturl.at/ebO12
[2]MinisteriodelAmbiente,AguayTransición
Ecológica,«Elruido:uncontaminanteambiental
queafectalasaluddelaspersonasydelanatu-
raleza–MinisteriodelAmbiente,AguayTransi-
ciónEcológica».Accedido:20desep-
tiembrede2024.[Enlínea].Disponibleen:
https://shorturl.at/i7Br9
[3]S.Ballesteros,S.Lorrio,I.Molina,yM.Áriz,
«Contaminaciónacústicaeneltransportesanitario
urgenteporcarretera»,
An.Sist.Sanit.Navar.
,vol.
35,n.
o
3,pp.367-375,dic.2012,doi:10.4321/S1137-
66272012000300002.
[4]M.AlfieCohen,O.SalinasCastillo,M.Al-fie
Cohen,yO.SalinasCastillo,«Ruidoenlaciudad.
Contaminaciónauditivayciudadcaminable»,
Es-
tud.DemográficosUrbanos
,vol.32,n.
o
1,pp.65-96,
abr.2017.
[5]M.Basner
etal.
,«Auditoryandnon-auditoryef-
fectsofnoiseonhealth»,
TheLancet
,vol.383,n.
o
9925,pp.1325-1332,abr.2014,doi:10.1016/S0140-
6736(13)61613-X.
[6]EEA,«Goodpracticeguideonnoiseex-posure
andpotentialhealtheffects»,EuropeanEnviron-
mentAgency.Accedido:20deseptiembrede2024.
[Enlínea].Disponibleen:https://shorturl.at/q9d4G